Postępowanie przy urazie, zasłabnięciu i oparzeniu

Najważniejsza kolejność działań po zdarzeniu

Pierwsza pomoc w pracy powinna być prosta i powtarzalna. W stresie łatwo zapomnieć o szczegółach, dlatego najlepszy schemat to taki, który pracownik może zastosować przy różnych zdarzeniach: skaleczeniu, upadku, zasłabnięciu, oparzeniu, porażeniu prądem, krwawieniu albo utracie przytomności.

Oceń bezpieczeństwo. Sprawdź, czy możesz podejść bez ryzyka dla siebie: prąd, maszyna w ruchu, chemikalia, ogień, ruch pojazdów, śliska podłoga lub spadające przedmioty.
Przerwij źródło zagrożenia. Zatrzymaj maszynę, odsuń ludzi od strefy, odłącz zasilanie, zamknij dopływ medium albo wezwij osobę, która może zrobić to bezpiecznie.
Oceń stan poszkodowanego. Sprawdź przytomność, oddech, krwawienie, widoczne urazy, oparzenia, ból, splątanie i możliwość kontaktu.
Wezwij pomoc. Zadzwoń pod 112 lub 999, jeśli występuje zagrożenie życia, utrata przytomności, ciężki uraz, rozległe oparzenie, porażenie prądem, silne krwawienie lub pogorszenie stanu.
Udziel pierwszej pomocy. Zastosuj opatrunek, ucisk, chłodzenie oparzenia, pozycję odpowiednią do stanu poszkodowanego, RKO lub AED, jeśli sytuacja tego wymaga.
Obserwuj i przekaż informacje. Nie zostawiaj poszkodowanego samego. Obserwuj oddech, przytomność, krwawienie i przekaż ratownikom, co się stało oraz jakie działania już wykonano.

Najważniejsza zasada: ratownik nie może stać się drugim poszkodowanym. Jeżeli miejsce jest niebezpieczne, najpierw zabezpiecz sytuację albo wezwij pomoc. Dotyczy to zwłaszcza prądu, maszyn, chemikaliów, ognia, dymu, gazu i ruchu pojazdów.

Uraz Najczęściej wymaga zatrzymania krwawienia, zabezpieczenia rany, unieruchomienia i obserwacji.

Zasłabnięcie Wymaga oceny przytomności i oddechu, ułożenia poszkodowanego oraz wezwania pomocy, gdy stan się nie poprawia.

Oparzenie Wymaga przerwania działania czynnika, chłodzenia wodą, jałowego opatrunku i oceny, czy potrzebna jest pomoc medyczna.

Bezpieczeństwo ratownika i miejsca zdarzenia

Przed udzieleniem pomocy trzeba ocenić, czy podejście do poszkodowanego jest bezpieczne. W zakładzie pracy zagrożenie może nadal działać: maszyna może się poruszać, instalacja może być pod napięciem, posadzka może być zalana chemikaliami, a w powietrzu mogą znajdować się dymy lub opary.

Co sprawdzić przed podejściem?

czy w pobliżu nie pracuje maszyna, wózek, suwnica, podnośnik albo urządzenie z ruchomymi elementami,
czy nie ma ryzyka porażenia prądem, zalania, pożaru, wybuchu lub kontaktu z chemikaliami,
czy nie występuje dym, gaz, pył, gorąca powierzchnia albo rozlana ciecz,
czy poszkodowany nie leży w miejscu, w którym grozi mu potrącenie, upadek przedmiotów lub dalszy uraz,
czy masz dostęp do apteczki, rękawiczek jednorazowych, telefonu i osoby wyznaczonej do pierwszej pomocy.

Prąd elektryczny: nie dotykaj osoby porażonej prądem, dopóki nie odłączysz źródła zasilania albo nie upewnisz się, że zagrożenie zostało usunięte. W przeciwnym razie możesz sam zostać porażony.

Praktyka zakładowa: przy poważniejszym zdarzeniu jedna osoba powinna udzielać pomocy, druga dzwonić po służby, trzecia zabezpieczać miejsce i kierować ratowników do poszkodowanego. Dzięki temu działania są szybsze i mniej chaotyczne.

Postępowanie przy urazie

Uraz w pracy może oznaczać skaleczenie, stłuczenie, skręcenie, zwichnięcie, złamanie, krwotok, uraz głowy, uraz kręgosłupa albo zmiażdżenie. Postępowanie zależy od rodzaju urazu, ale zawsze trzeba ocenić ogólny stan poszkodowanego, zatrzymać poważne krwawienie i nie pogarszać obrażeń przez niepotrzebne przemieszczanie.

Rana i krwawienie

Załóż rękawiczki, jeśli są dostępne. Ogranicz kontakt z krwią i płynami ustrojowymi.
Zatrzymaj krwawienie. Uciśnij miejsce krwawienia jałowym opatrunkiem, gazą lub czystym materiałem.
Załóż opatrunek. Jeżeli krwawienie jest niewielkie, zabezpiecz ranę jałowym opatrunkiem i bandażem.
Nie usuwaj dużych ciał obcych. Jeżeli w ranie znajduje się duży przedmiot, nie wyciągaj go. Ustabilizuj go i wezwij pomoc.
Obserwuj stan poszkodowanego. Zwracaj uwagę na bladość, osłabienie, zawroty głowy, potliwość, senność i narastające krwawienie.

Złamanie, skręcenie lub zwichnięcie

Jeżeli poszkodowany ma silny ból, deformację kończyny, obrzęk, ograniczenie ruchu lub nie może obciążyć nogi, należy podejrzewać poważniejszy uraz. Kończynę najlepiej unieruchomić w pozycji, która sprawia najmniejszy ból. Nie wolno nastawiać złamań ani zwichnięć.

Rodzaj urazu	Jak rozpoznać?	Co zrobić?
Stłuczenie	Ból, obrzęk, zasinienie, brak widocznej rany.	Zimny okład przez materiał, odpoczynek, obserwacja i konsultacja, jeśli ból narasta.
Rana	Przerwanie skóry, krwawienie, zabrudzenie, ból.	Ucisk, oczyszczenie przy drobnej ranie, jałowy opatrunek, konsultacja przy większej ranie.
Krwotok	Silne, trudne do opanowania krwawienie, osłabienie, bladość.	Mocny ucisk bezpośredni, wezwanie 112 lub 999, obserwacja oddechu i przytomności.
Złamanie	Silny ból, deformacja, obrzęk, niemożność poruszania, czasem rana z odłamkami.	Unieruchomić, nie nastawiać, opatrzyć ranę przy złamaniu otwartym, wezwać pomoc w razie potrzeby.
Podejrzenie urazu kręgosłupa	Upadek z wysokości, silny ból pleców lub szyi, drętwienie, zaburzenia czucia, wypadek komunikacyjny.	Nie ruszać poszkodowanego, stabilizować pozycję, wezwać 112 lub 999.

Nie przenoś bez potrzeby: jeżeli podejrzewasz uraz kręgosłupa, ciężki uraz głowy, złamanie miednicy, upadek z wysokości lub wypadek komunikacyjny na terenie zakładu, pozostaw poszkodowanego w pozycji zastanej i wezwij zespół ratownictwa medycznego.

Postępowanie przy zasłabnięciu i omdleniu

Zasłabnięcie to pogorszenie samopoczucia, któremu mogą towarzyszyć zawroty głowy, bladość, potliwość, nudności, mroczki przed oczami, osłabienie i uczucie, że poszkodowany zaraz upadnie. Omdlenie to krótka utrata przytomności, zwykle z szybkim powrotem kontaktu. W pracy przyczyną może być upał, odwodnienie, stres, długie stanie, ból, krwawienie, choroba, zatrucie, spadek cukru, wysiłek albo nagłe zdarzenie.

Jeżeli poszkodowany jest przytomny

Posadź lub połóż poszkodowanego. Nie pozwalaj mu iść samodzielnie do szatni lub na zewnątrz.
Zapewnij świeże powietrze i spokój. Rozluźnij uciskające elementy odzieży, odsuń tłum i ogranicz bodźce.
Ułóż z uniesionymi nogami, jeśli nie ma urazu. Gdy poszkodowany nie ma obrażeń i oddycha prawidłowo, pozycja leżąca z nogami uniesionymi może pomóc.
Obserwuj objawy. Sprawdź, czy stan się poprawia, czy poszkodowany logicznie odpowiada i czy nie pojawia się ból w klatce, duszność, drgawki albo zaburzenia świadomości.
Wezwij pomoc, jeśli stan się nie poprawia. Dzwoń pod 112 lub 999 przy utracie przytomności, zaburzeniach świadomości, bólu w klatce piersiowej, duszności, drgawkach albo podejrzeniu urazu po upadku.

Jeżeli poszkodowany stracił przytomność

Sprawdź oddech. Jeżeli oddycha prawidłowo i nie podejrzewasz urazu kręgosłupa, ułóż go w pozycji bezpiecznej i regularnie kontroluj oddech. Jeżeli nie oddycha prawidłowo, wezwij pomoc, rozpocznij uciskanie klatki piersiowej i użyj AED, jeśli jest dostępny.

Nie bagatelizuj omdlenia w pracy: jeżeli poszkodowany upadł, uderzył głową, ma duszność, ból w klatce, zaburzenia świadomości, drgawki, objawy zatrucia albo nie wraca szybko do pełnego kontaktu, wezwij 112 lub 999.

Postępowanie przy oparzeniu

Oparzenie może być termiczne, chemiczne, elektryczne albo spowodowane promieniowaniem. W pracy najczęściej dochodzi do kontaktu z gorącą powierzchnią, parą, płynem, tłuszczem, metalem, łukiem elektrycznym, substancją żrącą albo rozgrzanym narzędziem. Najważniejsze jest przerwanie działania czynnika i szybkie chłodzenie oparzonego miejsca, jeśli jest to bezpieczne.

Oparzenie termiczne

Usuń poszkodowanego z miejsca zagrożenia. Zgaś płomień, odsuń od gorącej powierzchni, wyłącz urządzenie albo zamknij dopływ pary, jeśli możesz zrobić to bezpiecznie.
Chłodź oparzone miejsce wodą. Polewaj chłodną, nie lodowatą wodą przez około 15-20 minut albo zgodnie z procedurą zakładu.
Zdejmij biżuterię i luźne elementy. Zdejmij pierścionki, zegarek lub opaskę zanim narastający obrzęk to uniemożliwi. Nie zrywaj ubrania przyklejonego do skóry.
Załóż jałowy opatrunek. Po schłodzeniu zabezpiecz oparzenie jałowym lub hydrożelowym opatrunkiem.
Nie przekłuwaj pęcherzy. Nie smaruj oparzenia tłuszczem, pastą, kremem ani przypadkowymi preparatami.

Oparzenie chemiczne

Przy oparzeniu chemicznym najpierw trzeba usunąć źródło kontaktu, ale tak, aby nie narazić ratownika. Jeżeli substancja znajduje się na odzieży, należy ją ostrożnie zdjąć, o ile nie jest przyklejona do skóry. Miejsce skażone spłukuj dużą ilością bieżącej wody przez 15-20 minut, chyba że karta charakterystyki lub procedura zakładowa wskazuje inne postępowanie.

Oparzenie elektryczne

Przy porażeniu prądem lub oparzeniu elektrycznym nie dotykaj poszkodowanego, dopóki źródło prądu nie zostanie odłączone. Po odłączeniu zasilania oceń przytomność i oddech, wezwij 112 lub 999 i obserwuj poszkodowanego, ponieważ skutki porażenia mogą być poważniejsze niż widoczny ślad na skórze.

Rodzaj oparzenia	Najważniejsze działanie	Czego nie robić?
Termiczne	Chłodzić chłodną wodą, zabezpieczyć jałowym opatrunkiem, ocenić rozległość.	Nie smarować tłuszczem, nie przykładać lodu bezpośrednio, nie przekłuwać pęcherzy.
Chemiczne	Usunąć skażenie, płukać dużą ilością wody, sprawdzić kartę charakterystyki.	Nie neutralizować na własną rękę, nie zrywać przyklejonej odzieży, nie zwlekać z płukaniem.
Elektryczne	Odłączyć prąd, ocenić oddech, wezwać pomoc, monitorować stan.	Nie dotykać poszkodowanego przed odłączeniem zasilania.
Oparzenie oczu	Płukać oko dużą ilością letniej wody i wezwać pomoc medyczną.	Nie pocierać oka, nie stosować przypadkowych kropli, nie przerywać płukania zbyt szybko.

Natychmiast wezwij pomoc: przy rozległym oparzeniu, oparzeniu twarzy, oczu, dróg oddechowych, krocza, dużych powierzchni skóry, oparzeniu chemicznym, porażeniu prądem, utracie przytomności, duszności albo oparzeniu u osoby z objawami wstrząsu.

Kiedy wezwać 112 lub 999?

Numer 112 jest ogólnym numerem alarmowym, a 999 to numer pogotowia ratunkowego. W pracy nie należy zwlekać z wezwaniem pomocy, jeżeli sytuacja może prowadzić do zagrożenia życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub nagłego pogorszenia stanu poszkodowanego.

1 Uraz ciężki Upadek z wysokości, podejrzenie urazu kręgosłupa, uraz głowy, złamanie otwarte, zmiażdżenie, amputacja, silny ból lub brak możliwości poruszania się.

2 Krwawienie Krwotok trudny do opanowania, rana rozległa, ciało obce w ranie, objawy osłabienia lub bladość.

3 Zasłabnięcie Utrata przytomności, splątanie, drgawki, duszność, ból w klatce piersiowej, brak poprawy po odpoczynku.

4 Oparzenie Oparzenie rozległe, chemiczne, elektryczne, twarzy, oczu, dróg oddechowych albo z objawami wstrząsu.

Jakie informacje podać dyspozytorowi?

dokładne miejsce zdarzenia: firma, hala, dział, brama, piętro, stanowisko,
co się stało i jakie zagrożenie nadal występuje,
liczbę poszkodowanych,
stan poszkodowanego: przytomność, oddech, krwawienie, uraz, oparzenie,
jakie działania już wykonano,
kto będzie czekał na służby i poprowadzi je do miejsca zdarzenia.

Nie rozłączaj się pierwszy. Dyspozytor może zadawać pytania i prowadzić cię przez kolejne kroki. Rozmowa telefoniczna jest częścią akcji ratunkowej.

Apteczka, instrukcja i wyznaczone osoby

Zakład pracy powinien mieć sprawnie działający system pierwszej pomocy: apteczki, ewentualne punkty pierwszej pomocy, instrukcje, oznakowanie oraz pracowników wyznaczonych i przeszkolonych do udzielania pierwszej pomocy. Sama apteczka bez ludzi, którzy wiedzą, jak jej użyć, nie wystarczy.

Co powinno być łatwo dostępne?

apteczka oznakowana i dostępna na każdej zmianie,
rękawiczki jednorazowe i środki do zabezpieczenia ratownika,
jałowe opatrunki, bandaże, kompresy i chusty trójkątne,
opatrunki hydrożelowe lub inne środki przewidziane dla ryzyka oparzeń,
instrukcja pierwszej pomocy,
wykaz osób wyznaczonych do pierwszej pomocy,
numery alarmowe i adres zakładu,
AED, jeśli zakład je posiada, z informacją o lokalizacji.

Dobra praktyka: przy apteczce warto umieścić krótką kartę: kto jest wyznaczony do pierwszej pomocy, gdzie znajduje się AED, jaki jest dokładny adres zakładu i którą bramą służby ratunkowe mają wjechać.

Checklista po zdarzeniu

Poniższa lista pomaga uporządkować działania przy urazie, zasłabnięciu i oparzeniu. Można ją wykorzystać jako materiał szkoleniowy lub skróconą instrukcję przy apteczce.

TAK Miejsce zdarzenia zostało zabezpieczone.

TAK Ratownik nie jest narażony na prąd, maszynę, chemikalia, ogień lub ruch pojazdów.

TAK Sprawdzono przytomność i oddech poszkodowanego.

TAK Wezwano 112 lub 999, jeśli występuje zagrożenie życia lub ciężki uraz.

TAK Krwawienie zostało zabezpieczone uciskiem i opatrunkiem.

TAK Nie usunięto dużych ciał obcych z rany.

TAK Podejrzany uraz kręgosłupa nie został niepotrzebnie przemieszczony.

TAK Przy zasłabnięciu poszkodowany został posadzony lub położony i obserwowany.

TAK Oparzenie zostało schłodzone wodą i zabezpieczone jałowym opatrunkiem.

TAK Przy oparzeniu chemicznym sprawdzono kartę charakterystyki lub procedurę.

TAK Ktoś oczekuje na służby ratunkowe i prowadzi je do miejsca zdarzenia.

TAK Po zdarzeniu uzupełniono apteczkę i zgłoszono zużyte materiały.

Czego nie robić?

NIE Nie wchodź do strefy, jeśli nadal działa prąd, maszyna, ogień, gaz lub chemikalia.

NIE Nie podawaj jedzenia ani picia osobie z zaburzeniami świadomości.

NIE Nie przenoś osoby po ciężkim urazie, jeśli nie ma bezpośredniego zagrożenia.

NIE Nie wyciągaj dużego przedmiotu tkwiącego w ranie.

NIE Nie przekłuwaj pęcherzy po oparzeniu.

NIE Nie smaruj oparzenia tłuszczem, pastą, kremem ani przypadkowym preparatem.

NIE Nie neutralizuj oparzenia chemicznego bez procedury.

NIE Nie zostawiaj poszkodowanego samego przed przyjazdem pomocy.

Najczęstsze błędy przy udzielaniu pomocy

W pierwszej pomocy najgroźniejsze są pośpiech, brak zabezpieczenia miejsca i działania „z przyzwyczajenia”. Ratownik powinien pomagać, ale w sposób uporządkowany. Jeżeli sytuacja jest poważna, najlepiej szybko wezwać pomoc i wykonywać proste, bezpieczne czynności do czasu przyjazdu służb.

podchodzenie do poszkodowanego bez sprawdzenia prądu, maszyny, chemikaliów lub ruchu pojazdów,
brak wezwania 112 lub 999 przy utracie przytomności, ciężkim urazie lub rozległym oparzeniu,
przenoszenie osoby z podejrzeniem urazu kręgosłupa,
zbyt słaby ucisk przy krwotoku,
usuwanie dużego ciała obcego z rany,
stawianie osoby po omdleniu zbyt szybko na nogi,
podawanie wody, jedzenia lub leków osobie splątanej albo nieprzytomnej,
chłodzenie oparzenia lodem zamiast chłodną wodą,
smarowanie oparzenia tłuszczem lub przypadkowymi preparatami,
neutralizowanie substancji chemicznej bez instrukcji,
brak obserwacji oddechu i przytomności do czasu przyjazdu pomocy,
brak uzupełnienia apteczki po zdarzeniu.

Najbardziej niebezpieczny błąd: założenie, że „to tylko zasłabnięcie” albo „zwykłe oparzenie”. Jeżeli stan poszkodowanego się pogarsza, nie ma pełnego kontaktu, występuje duszność, silny ból, rozległe obrażenie, porażenie prądem lub oparzenie chemiczne, należy wezwać profesjonalną pomoc.

FAQ — najczęstsze pytania

Czy zawsze trzeba wzywać pogotowie przy urazie?

Nie przy każdym drobnym urazie, ale należy wezwać 112 lub 999 przy ciężkim urazie, silnym krwawieniu, podejrzeniu złamania, urazie głowy lub kręgosłupa, utracie przytomności, zaburzeniach świadomości, rozległej ranie albo gdy stan poszkodowanego się pogarsza.

Co zrobić, jeśli poszkodowany zemdlał, ale szybko odzyskał przytomność?

Pozwól mu leżeć lub siedzieć, zapewnij spokój i świeże powietrze, obserwuj stan i nie pozwalaj mu od razu wracać do pracy. Jeśli omdlenie się powtarza, doszło do urazu przy upadku albo występują niepokojące objawy, wezwij pomoc medyczną.

Czy można podać wodę osobie po zasłabnięciu?

Tylko jeśli jest w pełni przytomna, logicznie odpowiada i nie ma ryzyka zachłyśnięcia. Nie podawaj niczego do picia osobie nieprzytomnej, splątanej, sennej, z wymiotami albo po ciężkim urazie.

Jak długo chłodzić oparzenie?

Oparzenie termiczne należy chłodzić chłodną, nie lodowatą wodą przez około 15-20 minut albo zgodnie z procedurą zakładową. Przy oparzeniach chemicznych płukanie dużą ilością wody również powinno trwać odpowiednio długo, chyba że karta charakterystyki wskazuje inne postępowanie.

Czy można smarować oparzenie kremem albo tłuszczem?

Nie. W pierwszej pomocy nie smaruje się oparzenia tłuszczem, kremem, pastą ani przypadkowymi preparatami. Najpierw należy schłodzić miejsce wodą, a potem zabezpieczyć je jałowym lub hydrożelowym opatrunkiem.

Co zrobić z ubraniem przyklejonym do oparzonej skóry?

Nie zrywaj ubrania przyklejonego do skóry. Można ostrożnie usunąć luźne elementy odzieży wokół miejsca oparzenia, ale przyklejony materiał zostawia się do oceny medycznej.

Czy pracownik może odmówić pomocy?

Przytomny poszkodowany może nie chcieć pomocy, ale w pracy nadal należy zgłosić zdarzenie, obserwować stan i wezwać pomoc, jeśli występują objawy zagrożenia życia lub zdrowia. Przy utracie przytomności działaj zgodnie z zasadami pierwszej pomocy.

Kto powinien udzielać pierwszej pomocy w firmie?

Każdy świadek powinien reagować w zakresie swoich możliwości, zwłaszcza przez zabezpieczenie miejsca i wezwanie pomocy. Zakład powinien mieć także wyznaczonych pracowników przeszkolonych w udzielaniu pierwszej pomocy oraz dostępne apteczki i instrukcje.

Źródła i podstawa opracowania

Artykuł ma charakter informacyjny i szkoleniowy. Nie zastępuje kursu pierwszej pomocy, konsultacji medycznej, instrukcji zakładowej ani decyzji dyspozytora medycznego. W sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia dzwoń pod 112 albo 999.

Podsumowanie

Postępowanie przy urazie, zasłabnięciu i oparzeniu powinno być szybkie, ale nie chaotyczne. Najpierw trzeba zabezpieczyć miejsce i ratownika, potem ocenić stan poszkodowanego, wezwać pomoc, zastosować proste działania pierwszej pomocy i obserwować poszkodowanego do czasu przekazania go osobom odpowiedzialnym lub służbom.

Najważniejsze działania to: ucisk i opatrunek przy krwawieniu, unieruchomienie przy podejrzeniu złamania, spokojne ułożenie i obserwacja przy zasłabnięciu oraz chłodzenie wodą i jałowy opatrunek przy oparzeniu. Przy utracie przytomności, braku prawidłowego oddechu, ciężkim urazie, rozległym oparzeniu, porażeniu prądem albo oparzeniu chemicznym należy niezwłocznie wezwać 112 lub 999.